Strona główna | Techniki i technologieWykopy. Bezpieczne prowadzenie robót

Wykopy. Bezpieczne prowadzenie robót

Według przepisów i norm budowlanych wykopy i nasypy kwalifikują się do kategorii stałych lub tymczasowych konstrukcji, nazywanych obiektami budowlanymi. Roboty ziemne rozpoczynają każdą nowoprojektowaną inwestycję budowlaną. Przed przystąpieniem do realizacji konieczne jest spełnienie wymogów i zasad dotyczących bezpieczeństwa.

Wykop zabezpieczony obudową systemową bez prawidłowego wygrodzenia terenu
Fot. Ł. Olender


Dokumentacja projektowa, określająca wykonanie robót ziemnych stanowi integralną część projektu budowlanego. Muszą być w niej zawarte wszelkie niezbędne dane zgodne z przepisami planowania robót ziemnych, które pozwolą na bezpieczną ich realizację. Po analizie i szczegółowym zapoznaniu się z dokumentacją inwestorską konieczne jest jak najszybsze wyjaśnienie ewentualnych braków lub nieścisłości. Informacje tam zawarte są podstawą do stworzenia Planu BiOZ (Plan Bezpieczeństwa i Ochrony Zdrowia) dla całej budowy oraz IBWR (Instrukcji Bezpiecznego Wykonania Robót) na każde planowane do wykonania zadanie. Projekt robót ziemnych, na podstawie którego realizowane będą prace powinien zawierać aktualne dane, określające położenie wszystkich urządzeń i instalacji podziemnych znajdujących się na terenie budowy! Informacje zawarte w projekcie powinny być uzależnione od zakresu przewidywanych robót. W zależności od skomplikowania, powinien zawierać sposób zabezpieczenia wykopu, wyniki badań geologicznych, warunki gruntowo-wodne, czy projekt odwodnienia wykopu. Wszyscy pracownicy przed przystąpieniem do wykonywania prac muszą zostać zapoznani z obowiązującym na terenie budowy Planem BiOZ oraz IBWR dotyczącą ich zadania, powinno być to udokumentowane podpisami. Rzetelnie przeprowadzony instruktaż stanowiskowy na budowie jest bardzo ważny, gdyż przekazuje pracownikom wiedzę na temat wszystkich zagrożeń związanych z zaplanowaną dla nich pracą, informuje ich o sposobach zapobiegania, jak również prawidłowego zachowania podczas awarii lub wypadków.

IBWR opisująca prace ziemne powinna zawierać:
  • sposób bezpiecznego prowadzenia wykopu w pobliżu sieci gazowych, elektroenergetycznych, telekomunikacyjnych, ciepłowniczych, kanalizacyjnych i wodociągowych;
  • l    sposób wygrodzenia, oznakowania i zabezpieczenia terenu przed osobami nie biorącymi udziału w realizacji, wygrodzenie strefy niebezpiecznej;
  • sposób zabezpieczenia ścian wykopu oraz metoda montażu i demontażu tych zabezpieczeń;
  • opis kolejności wykonania poszczególnych robót metodami bezpiecznymi;
  • wyszczególnione środki, urządzenia oraz sprzęt niezbędne do realizacji;
  • wymagania kwalifikacyjne oraz dotyczące uprawnień i doświadczenia pracowników skierowanych do wykonania zadania;
  • sposób zabezpieczenia stanowisk pracy, sąsiadujących ze strefą pracy maszyn do robót ziemnych oraz sposób ewakuacji w razie zagrożenia zdrowia lub życia ludzi;
  • wymagania dotyczące kontroli stanu wykopów przed dopuszczeniem do wykonywania prac;
  • metody transportu urobku oraz wyznaczenie miejsca jego składowania;
  • inne informacje dotyczące bezpieczeństwa opisywanego zadania.
Instruktaż stanowiskowy daje pracownikom także wiedzę w zakresie organizacji na placu budowy, przebiegu dróg komunikacyjnych pieszych oraz kołowych, lokalizacji pomieszczeń higieniczno-sanitarnych oraz socjalnych, organizacji związanej z udzielaniem pierwszej pomocy i wykazem osób przeszkolonych w jej udzielaniu, zasadach ewakuacji oraz miejscu zbiórki. Jeśli roboty w wykopie mają charakter szczególnie niebezpieczny, za każdym razem przed przystąpieniem do prac nadzór powinien imiennie rozdysponować zakres obowiązków, zwracając uwagę na kolejność wykonania oraz bezpieczny sposób ich realizacji.

Praca przy prowadzeniu wykopów w dużym stopniu naraża pracowników na mocne zabrudzenia odzieży roboczej i ciała. Niezależnie od pory roku i związanych z nią warunków pogodowych, często bardzo nie sprzyjających prowadzeniu wykopów, prace te są i tak prowadzone. W związku z tym koniecznie należy zapewnić brygadzie pomieszczenia socjalne, które posłużą za szatnię oraz jadalnię, a także zapewnić toalety i umywalnie. Na budowie można zorganizować to w kontenerach socjalnych, odpowiednio przystosowanych do tego celu, oraz wynajmując toalety i umywalnie przenośne.

Przed rozpoczęciem właściwych robót ziemnych odbywają się bardzo istotne prace przygotowawcze. Polegają na dostosowaniu terenu poprzez oczyszczenie ze zbędnych elementów (np. zanieczyszczeń, drzew i krzewów), wytyczenie planowanego wykopu i stabilizacji gruntu w jego obszarze, przygotowanie dróg dojazdowych oraz na odwodnieniu powierzchniowym terenu poprzez odpowiednie jego ukształtowanie. Nie można zapomnieć o tym, że ruch środków transportu w sąsiedztwie wykopu będzie musiał odbywać się poza klinem naturalnego odłamu gruntu. Natomiast przy krawędzi wykopu powinien być pozostawiony pas bezpieczeństwa o minimalnej szerokości 0,6 m z obu stron wykopu jeśli ściany wykopu są obudowane, a przy zaplanowanym zabezpieczeniu uwzględniono obciążenie urobkiem. Jeśli natomiast ściany wykopu nie będą obudowane, składowanie urobku w bezpośrednim sąsiedztwie krawędzi wykopu w strefie naturalnego klina odłamu gruntu jest niedozwolone.

W momencie rozpoczęcia realizacji prac należy pamiętać o ważnych zasadach i wymaganiach dotyczących bezpieczeństwa. Wykop o głębokości powyżej 1 m, w pobliżu którego może zaistnieć ruch pieszych musimy zabezpieczyć balustradami ochronnymi o wysokości 1,1 m. Powinny być one oddalone od wykopu co najmniej 1 m od jego krawędzi. W miejscach o zwiększonej intensyfikacji ruchu, a zwłaszcza gdy prowadzone prace przecinają stałe ścieżki przemieszczania się okolicznych mieszkańców, warto zainstalować ogrodzenie ażurowe spinane klamrami. Taki sposób zabezpieczenia terenu potrafi zniechęcić nawet najbardziej upartego w skracaniu sobie drogi przechodnia. W przypadku uzasadnionych względów bezpieczeństwa należy zastosować szczelne pokrywy zakrywające wykop. Wówczas balustrady zastąpić możemy wygrodzeniem terenu przy pomocy lin lub taśm bezpieczeństwa, umieszczonych wokół wykopu w odległości 1 m od krawędzi i na wysokości 1,1 m. Wygrodzony teren powinien być również oznakowany poprzez umieszczenie tablic z napisami ostrzegawczymi!

Wykop z instalacjami podziemnymi nieprawidłowo wyskarpowany z urobkiem składowanym zbyt blisko krawędzi wykopu
Fot. E. Glabas


Wykopy o głębokości do 1 m mogą być prowadzone bez rozparcia jedynie w gruntach zwartych, gdy teren w pobliżu wykopu nie jest obciążany. Jednak jeśli warunki gruntowe są niekorzystne lub inne czynniki negatywnie wpływają na stabilność ścian wykopu należy zadbać o ich umocnienie. Jeśli głębokość jest większa niż 1 m, lecz nie przekracza 2 m wykopy można wykonywać bez umocnień tylko gdy zezwalają na to warunki gruntowe. Musi być to udokumentowane badaniami gruntu oraz dokumentacją geologiczno-inżynierską.

W przypadku bezpośredniego sąsiedztwa instalacji i urządzeń podziemnych, znajdujących się w zasięgu prowadzonych prac należy upewnić się co do ich położenia. Gdy prace będą prowadzone w pobliżu sieci elektroenergetycznych, telekomunikacyjnych, ciepłowniczych, gazowych, kanalizacyjnych lub wodociągowych, kierownik budowy musi uzyskać od właściciela lub nadzorcy prawidłowe ich oznakowanie i po konsultacji ustalić bezpieczną odległość, w jakiej mogą być prowadzone prace. Roboty polegające na odnajdywaniu i odkopywaniu tych sieci powinny być wykonywane ręcznie przez odpowiednio przeszkolonych pracowników.

Podczas tworzenia wykopu, kiedy jego głębokość przekroczy 1 m, nie można zapomnieć o wykonaniu odpowiedniego zejścia, które pozwoli na bezpieczne przemieszczanie się pracujących w nim pracowników. Odległość pomiędzy zejściami nie może być większa niż 20 m.

Prowadząc roboty ziemne należy na bieżąco kontrolować strukturę gruntu. Rozpoczynanie robót w wykopie powinno być poprzedzone sprawdzeniem stanu jego obudowy lub skarp, a wszelkie naruszenia struktury gruntu skarp muszą być na bieżąco likwidowane z zachowaniem ich bezpiecznych nachyleń. Po pojawieniu się warunków atmosferycznych, mających negatywny wpływ na stan wykopu (np. deszcz, mróz), przystępując do prac należy uważnie sprawdzić jego stan techniczny.

Wykopy można podzielić ze względu na ich głębokość na: płytkie (do 1 m), średniogłębokie (do 3 m) oraz głębokie (poniżej 3 m). Rozróżniamy także wykopy wąskoprzestrzenne (szerokość dna do 1,5 m) oraz szerokoprzestrzenne (szerokość dna ponad 1,5 m). Najprostszym sposobem na zabezpieczenie wykopu przed obsuwaniem się ścian jest prawidłowe ich wyskarpowanie. Ten sposób zabezpieczenia wykopu zapewnia większą wygodę i dostępność przy braku elementów zabezpieczających, pozwala na szybsze prowadzenie robót, jednak wymaga dużej powierzchni dostępnego do prac terenu.

Nachylenie skarp przy wykopach szerokoprzestrzennych zależy od głębokości wykopu oraz kategorii gruntu. Dopuszcza się wykopy szerokoprzestrzenne o ścianach pionowych lub ze skarpami o nachyleniu większym od bezpiecznego, gdy brzeg skarpy nie jest obciążony a głębokość wykopu nie przekracza 4 m przy skałach litych odspajanych mechanicznie, 1,25 m w gruntach spoistych i mało spoistych (np. piaski gliniaste, lessy, gliny zwałowe), 1 m przy rumoszach, zwietrzelinach, spękanych skałach i nienawodnionych piaskach. W przypadku przekroczenia tych głębokości wykopu szerokoprzestrzennego (jednak nie więcej jak 4 m), należy stosować bezpieczne nachylenie skarp:
  • 1:0,5 – iły i inne grunty spoiste w stanie co najmniej twardoplastycznym;
  • 1:1 – skały spękane i rumosze zwietrzelinowe;
  • 1:1,25 – żwiry, pospółki gliniaste, piaski gliniaste, pyły piaszczyste, pyły, lessy, gliny zwałowe oraz gliniaste rumosze zwietrzelinowe;
  • 1:1,5 – grunty niespoiste oraz spoiste w stanie plastycznym.
Zabezpieczenie ścian wykopu głębszego niż 4 m powinno być wykonane zgodnie z dokumentacją projektową. Wykopy szerokoprzestrzenne można także zabezpieczać za pomocą ścianki berlińskiej, palisady, ścianki szczelinowej, ścianki szczelnej lub gwoździowania gruntu.


Ażurowe ogrodzenie dobrze zabezpieczające wykop ze studnią (błędem jest tu spięcie elementów ogrodzenia tylko jedną klamrą – powinny być zastosowane dwie)
Fot. Ł. Olender


Podczas prowadzenia wykopów za pomocą sprzętów zmechanizowanych należy zwrócić szczególną uwagę na znajdujące się w pobliżu napowietrzne linie energetyczne. Praca koparki oraz składowanie urobku pod napowietrznymi liniami energetycznymi jest zabronione w odległości od skrajnych przewodów 2 m przy linii NN, 5 m przy linii do 15 kV, 10 m dla linii do 30 kV, 15 m dla linii powyżej 30 kV wyliczając w poziomie od najdalej wysuniętego punktu ruchomego wysięgnika koparki. Przy prowadzeniu wykopów za pomocą sprzętów zmechanizowanych może dojść do wielu sytuacji niebezpiecznych, dlatego prace te powinny być prowadzone przez co najmniej dwie osoby (operator i pomocnik operatora). Pomocnik powinien obserwować wykonywane prace i w razie pojawienia się niebezpieczeństwa natychmiast informować o nich operatora. Zdarzają się sytuacje, gdy wykopany zostaje przedmiot trudny do identyfikacji. Wówczas prace należy natychmiast przerwać i powiadomić nadzór. Jeśli przedmiot ten okaże się niewybuchem, należy zabezpieczyć teren i niezwłocznie zawiadomić policję, a jeśli będzie to znalezisko archeologiczne należy powiadomić konserwatora zabytków.

Przy prowadzeniu głębokich wykopów wąskoprzestrzennych dobrym sposobem zabezpieczenia jest zastosowanie metalowej obudowy systemowej. Ma ona dokumentację techniczną (DTR), w której znajduje się instrukcja montażu i demontażu. Do jej instalacji w wykopie możemy wykorzystać dźwig samojezdny, żuraw lub koparkę przystosowaną do podnoszenia ładunków. Coraz częściej stosowane są liniowe obudowy systemowe, usprawniające pracę dzięki zastosowaniu przesuwnych płyt ustawianych w prowadnicach szynowych, a także mobilnemu rozparciu systemu szalunkowego.

Prace przy prowadzeniu wykopów obciążone są bardzo dużym ryzykiem. Najczęściej występujące zagrożenia to zasypanie pracowników w wyniku zawalenia się ścian wykopu, wpadnięcie do wykopu (np. spowodowane uderzeniem ruchomej części maszyny budowlanej, osunięciem się ziemi z krawędzi wykopu, poślizgnięciem się) czy spadające na pracujących w wykopie kamienie lub bryły ziemi. Takie sytuacje niestety często prowadzą do tragedii. Za bezpieczeństwo na placu budowy według prawa odpowiada kierownik budowy, kierownik robót czy też majster. Bagatelizowanie zagrożeń, z którymi ma się do czynienia przy prowadzeniu wykopów oraz nieprzestrzeganie zasad bhp może doprowadzić do tragicznego w skutkach wypadku.

Emilia Glabas
specjalista ds. bhp


Źródło: Forum Budowlane, nr 1 (248) 2017
DODAJ KOMENTARZ
Wymagane: Zaloguj się aby dodać komentarz > Zaloguj się
TEMAT MIESIĄCA
Premiery "Na poziome 308"

Dziesiątki maszyn i setki zaproszonych gości – tak wyglądało tegoroczne spotkanie „Na poziomie 308”, które odbyło się 7 września w kopalni Piława Górna. Była to już druga edycja imprezy, pierwsza miała miejsce w 2015 roku. Organizatorami są Volvo Maszyny Budowlane Polska, Powerstone oraz Polskie Górnictwo Skalne. Przy tej okazji zaprezentowano również kilka nowości. Czytaj dalej
POLECAMY